Υπάρχουν κείμενα που γράφτηκαν για να διαβαστούν και κείμενα που γράφτηκαν για να επιβιώσουν. Η Οδύσσεια πέρασε μέσα από σχεδόν τρεις χιλιετίες χωρίς να χαθεί. Ταξίδεψε σε πολιτισμούς που γεννήθηκαν και πέθαναν, μεταφράστηκε σε γλώσσες που ο Όμηρος δεν θα μπορούσε να γνωρίζει και έγινε μία από τις ελάχιστες ιστορίες που αναγνωρίζονται σχεδόν σε ολόκληρο τον κόσμο. Ένας άνδρας φεύγει από την πατρίδα του. Περιπλανιέται. Χάνει τους συντρόφους του, τα πλοία του, την εξουσία του. Κάποτε χάνει ακόμη και το όνομά του. Οὖτις. Κανένας. Ύστερα από χρόνια επιστρέφει εκεί από όπου ξεκίνησε. Αυτή είναι η Οδύσσεια που γνωρίζει ο κόσμος. Μέσα στις λέξεις της όμως παρέμεινε κρυμμένη και μία δεύτερη.

Η μεγάλη ειρωνεία του νόστου βρίσκεται στην ίδια την επιστροφή. Ο Οδυσσέας φτάνει επιτέλους στην Ιθάκη και αδυνατεί να την αναγνωρίσει. Πατά το χώμα που αναζητούσε τόσα χρόνια χωρίς να γνωρίζει ότι βρίσκεται ήδη στην πατρίδα του. Η Αθηνά έχει καλύψει τον τόπο με ομίχλη. Ο άνθρωπος επέστρεψε. Η μνήμη παραμένει ακόμη χαμένη. Εκεί βρίσκεται το πρώτο κλειδί. Η λήθη στερεί από τον άνθρωπο την ικανότητα να αναγνωρίζει τη ρίζα του. Μπορεί να περπατά επάνω της, να μιλά τη γλώσσα της, να κατοικεί στα ερείπια των προγόνων του και να μην τη βλέπει. Ο Οδυσσέας βρίσκεται στην Ιθάκη. Η πραγματική επιστροφή του μόλις αρχίζει.

Τότε εμφανίζεται η Αθηνά. Φέρει τη μῆτιν, τη νοητική δύναμη που βλέπει πίσω από το φαινόμενο, σχεδιάζει, διακρίνει και αναγνωρίζει. Εκείνη αποκαλύπτει στον Οδυσσέα τον τόπο και αμέσως μετά τον κρύβει. Ο βασιλιάς μεταμορφώνεται σε ζητιάνο. Η εξωτερική του δύναμη εξαφανίζεται, το πρόσωπο γερνά, τα ενδύματα αλλάζουν, το μεγαλείο καλύπτεται. Για να επιστρέψει στον Οίκο του, ο Οδυσσέας εισέρχεται χωρίς τίτλο, θρόνο και αναγνωρίσιμη μορφή. Όλα όσα ο κόσμος πιστεύει ότι είναι ένας άνθρωπος αφαιρούνται, μέχρι να απομείνει εκείνο που πραγματικά είναι.

Και τότε εμφανίζεται ένας από τους πιο ταπεινούς χαρακτήρες ολόκληρου του έπους. Ο Άργος. Το γέρικο σκυλί του Οδυσσέα. Παρατημένο, εξαντλημένο, περιμένει είκοσι χρόνια. Οι άνθρωποι κοιτούν τον ζητιάνο και βλέπουν έναν ξένο. Ο Άργος κοιτά τον ζητιάνο και βλέπει τον κύριό του. Τον αναγνωρίζει, κουνά την ουρά του, κατεβάζει τα αυτιά και πεθαίνει. Περίμενε μέχρι να επιστρέψει εκείνος που θυμόταν. Πριν αρχίσει η μεγάλη κάθαρση του Οίκου, η Οδύσσεια τοποθετεί μπροστά στον αναγνώστη το πρώτο μάθημα: η αλήθεια παραμένει ίδια ακόμη και όταν οι άνθρωποι αδυνατούν να την αναγνωρίσουν. Ο Οδυσσέας παρέμενε Οδυσσέας ακόμη και όταν ολόκληρος ο Οίκος έβλεπε έναν ζητιάνο.

Οι μνηστήρες είχαν πάρει σχεδόν τα πάντα. Έτρωγαν τα ζώα του, έπιναν το κρασί του, κατανάλωναν τον πλούτο του, διεκδικούσαν τη γυναίκα του και σχεδίαζαν τον θάνατο του γιου του. Είχαν εγκατασταθεί στον Οίκο σαν να τους ανήκε. Υπήρχε όμως μία δύναμη που παρέμενε αποκλειστικά δική του. Το τόξο του Οδυσσέα περνά από χέρι σε χέρι. Κανείς δεν μπορεί να το τεντώσει. Οι μνηστήρες κατέλαβαν τον Οίκο, κατανάλωσαν τον πλούτο και κάθισαν στη θέση του κυρίου του. Η ουσία της ταυτότητάς του παρέμενε απρόσιτη. Το τόξο περνά στα χέρια του ζητιάνου. Η χορδή τεντώνεται. Το βέλος περνά μέσα από τους δώδεκα πελέκεις σε μία ευθεία, χωρίς απόκλιση. Η ταυτότητα έχει αποδειχθεί. Και τότε αρχίζει η κάθαρση.

Το πρώτο βέλος σκοτώνει τον Αντίνοο. ΑΝΤΙ – ΝΟΟΣ. Απέναντι στον Νου. Το πρώτο εμπόδιο της επιστροφής βρίσκεται μέσα στο ίδιο του το όνομα. Πριν καθαριστεί ο Οίκος, πέφτει εκείνο που βρίσκεται απέναντι στη νόηση. Η δύναμη που εμποδίζει την αναγνώριση και κρατά τον νου σε λήθη. Ο Αντίνοος σηκώνει το κύπελλο αγνοώντας ποιος βρίσκεται απέναντί του. Το βέλος φεύγει. Ο Αντί-Νους πέφτει πρώτος. Η επιστροφή στη Μνήμη έχει αρχίσει.

Ο δεύτερος μεγάλος μνηστήρας είναι ο Ευρύμαχος. ΕΥΡΥΣ. ΜΑΧΗ. Η σύγκρουση απλώνεται. Η αφύπνιση του Νου ανοίγει τη μεγάλη δοκιμασία. Ο άνθρωπος που αρχίζει να θυμάται συγκρούεται με όλα όσα εγκαταστάθηκαν μέσα στον Οίκο κατά τη διάρκεια της λήθης. Ακολουθεί ο Αμφίνομος. ΑΜΦΙ. ΝΟΜΟΣ. Ανάμεσα στις δύο πλευρές της τάξης. Ο παλιός κόσμος και ο νέος συγκρούονται μέσα στον ίδιο Οίκο. Τον Αμφίνομο σκοτώνει ο Τηλέμαχος. Ο γιος. Η συνέχεια. Εκείνος που θα παραλάβει τον Οίκο όταν ο πατέρας φύγει. Η νέα γενιά αποφασίζει σε ποια τάξη θα ανήκει.

Η ακολουθία συνεχίζεται. Δημοπτόλεμος. Ο δήμος και ο πόλεμος. Πείσανδρος. Η πειθώ των ανθρώπων. Κτήσιππος. Η κτήση. Αγέλαος. Εκείνος που οδηγεί τους πολλούς. Νους. Μάχη. Νόμος. Δήμος. Πειθώ. Κτήση. Ηγεσία. Οι μνηστήρες παύουν να είναι μόνο πρόσωπα. Γίνονται οι δυνάμεις που κατέλαβαν τον Οίκο όσο ο κύριός του βρισκόταν μακριά. Και μία προς μία πέφτουν.

Εδώ αλλάζει ολόκληρη η ανάγνωση. Ο Οδυσσέας ανακτά τον κόσμο που του ανήκει. Καθαρίζει τον Οίκο της απουσίας του και αποκαλύπτει την ταυτότητα που παρέμενε κρυμμένη κάτω από τη μορφή του ζητιάνου. Η Οδύσσεια είναι νόστος. Επιστροφή σε έναν τόπο που υπήρχε από την αρχή. Επιστροφή στην αρχική μνήμη, στην ταυτότητα, στη ρίζα.

Μετά το αίμα, τη μάχη και την κάθαρση, η Πηνελόπη αναζητά το τελευταίο σημάδι. Το κρεβάτι. Δίνει εντολή να μετακινηθεί και ο Οδυσσέας αντιδρά. Γνωρίζει ότι αυτό είναι αδύνατον. Το κρεβάτι είχε κατασκευαστεί επάνω στον κορμό μιας ζωντανής ελιάς. Ο Οδυσσέας είχε χτίσει τον θάλαμο γύρω της. Η ρίζα παρέμενε μέσα στη γη. Στη ζωή του μετακινήθηκαν τα πλοία, οι σύντροφοι, οι τόποι, οι μορφές, τα ονόματα, η τύχη, η εξουσία, ακόμη και το ίδιο του το πρόσωπο. Ένα πράγμα παρέμενε ακίνητο. Η Ρίζα. Και αυτή γίνεται το τελικό σημάδι της αναγνώρισης.

Ο Οδυσσέας έχει πλέον ξαναβρεί τον Οίκο και την Πηνελόπη. Απομένει ο Λαέρτης. Ο πατέρας. Η τελευταία μεγάλη αναγνώριση γίνεται πάλι μέσα από τη γη, μέσα από τα δέντρα που ο πατέρας είχε δώσει στον γιο όταν ήταν παιδί. Ο κύκλος κλείνει στη ρίζα. Λαέρτης. Οδυσσέας. Τηλέμαχος. Πατέρας. Γιος. Εγγονός. Παρελθόν. Παρόν. Μέλλον. Η Μνήμη περιλαμβάνει την καταγωγή και την κληρονομιά που παραδίδεται σε εκείνον που ακολουθεί.

Και τότε η αρχαία ιστορία αποκαλύπτει το δεύτερο πρόσωπό της. Ο Οδυσσέας είναι Έλληνας. Η Ιθάκη είναι ελληνική γη. Η Αθηνά τον οδηγεί μέσω της νόησης. Η ελιά σημαδεύει την επιστροφή του. Ο Οίκος καθαρίζεται. Ο Αντί-Νους πέφτει. Η Μνήμη επιστρέφει. Η Ρίζα αναγνωρίζεται. Ο ελληνικός κόσμος τοποθέτησε το θείο δίπλα στον άνθρωπο. Θεοί κατέβαιναν ανάμεσα στους θνητούς. Άνθρωποι συνομιλούσαν με θεούς. Ήρωες γεννιούνταν στα όρια των δύο κόσμων. Η θεϊκή σπίθα βρισκόταν μέσα στην ίδια την αφήγηση της καταγωγής τους. Ύστερα ήρθε η λήθη. Αυτό που ξεχνιέται εξακολουθεί να υπάρχει και περιμένει να αναγνωριστεί.

Ο Οδυσσέας στεκόταν μέσα στον ίδιο του τον Οίκο και κανείς δεν έβλεπε τον βασιλιά. Η Ιθάκη βρισκόταν κάτω από τα πόδια του και εκείνος δεν την αναγνώριζε. Η ελιά παρέμενε ριζωμένη ενώ ολόκληρος ο κόσμος γύρω της άλλαζε. Η επιστροφή του Έλληνα βρίσκεται στην ανάκτηση της Μνήμης. Πρώτα πέφτει ο Αντίνοος. Ο Νους αφυπνίζεται. Έρχεται η Μάχη. Ο Οίκος καθαρίζεται. Και στο τέλος απομένει εκείνο που παρέμενε πάντοτε εκεί. Η Ρίζα.

Ο Οδυσσέας γύρισε επειδή θυμήθηκε αυτό που δεν έπαψε ποτέ να είναι. Και αυτή είναι η Οδύσσεια που συνεχίζεται ακόμη. Η επιστροφή του Έλληνα στη Μνήμη του. Στη Ρίζα. Στον Νου. Εκεί όπου το ανθρώπινο συναντά ξανά το θείο.

Ο νόστος δεν τελείωσε. Γιατί ο τελευταίος Οδυσσέας δεν είναι ένας άνθρωπος. Είναι η Μνήμη ενός ολόκληρου λαού που περιμένει να επιστρέψει στην Ιθάκη.